چه کسانی از سینمای دفاع مقدس می ترسند؟

گرچه حدود ربع قرن از پایان جنگ تحمیلی گذشته، اما امروز در شرایطی قرار داریم که بیش از پیش به فرهنگ جهادی و دفاع مقدسی نیازمندیم. غرب صلیبی- صهیونی که اقتدار روزافزون جمهوری اسلامی ایران را کابوسی هراسناک می داند و در عین حال توان حمله نظامی را نیز ندارد، ابزارهای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و به خصوص رسانه ای خود را برای خاموش کردن منادی اصلی «بیداری اسلامی» به کار گرفته است.
واقعیت این است که تهاجم و تحمیل دشمن پایان نیافته، بلکه شکل و شمایل آن تغییر کرده است. کافی است به حجم سخن پراکنی ها، فیلم ها، سایت ها، شبکه های ماهواره ای، فرقه سازی ها، تفرقه افکنی ها و سایر فعالیت های ضدفرهنگی و رسانه ای دیگری که سران جنگ طلب نظام سرمایه داری جهانی طی سال های اخیر علیه ایران انجام داده اند توجه کنیم تا دریابیم، آنچه ملت ایران با آن مواجه است، یک جنگ تمام عیار و همه جانبه است؛ تا آنجا که براساس بررسی های اعلام شده از سوی مراکز آمار جهانی، حجم جنگ نرم غرب علیه ایران در دو سال اخیر، از میزان تهاجم فرهنگی آمریکا علیه بلوک شرق در تمام دوران جنگ سرد بیشتر است.
البته پرواضح است که عملیاتی شدن این جریان تازگی دارد و حداقل این که تا پنج، شش سال قبل روند تهاجم فرهنگی و جنگ نرم علیه ایران چنین شدتی نداشت، اما امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب (مدظله العالی) در همان روزها و سال هایی که جنگ تحمیلی تازه به پایان رسیده بود، بارها این مسئله را هشدار داده بودند. از جمله حضرت امام(ره) فرمودند: «. . . جنگ ما جنگ عقیده است و جغرافیا و مرز نمی شناسد. . . » و یا امام خامنه ای که به طور فراوان و مکرر در بیانات خویش موضوع هایی چون تهاجم فرهنگی، ناتوی فرهنگی و جنگ نرم را مطرح کرده اند. با اندکی تعمق می توان دریافت، یکی از مهم ترین دستاوردهای فرهنگی که محصول منحصر به فرد انقلاب اسلامی محسوب می شود، سینمای دفاع مقدس است و تمامی عناصر فرهنگ شیعه در آن دیده می شود. سینمای دفاع مقدس، بومی ترین ژانر سینمایی ایران و مصداق بارز و تام سینمای ملی است. فیلم هایی که در این ژانر دسته بندی می شوند، بازتاب دهنده روحیات، ارزش ها و شاخص های فرهنگ اسلامی- شیعی-ایرانی هستند. به بیان صریح، پاینده و پویابودن سینمای دفاع مقدس، می تواند سد محکمی در مقابل جنگ نرم جبهه صلیبی- صهیونی باشد. چون این نوع فیلم ها به شکل غیرمستقیم و با مخاطبی انبوه می توانند ارزش هایی چون ایثارگری، عدالت خواهی، شهادت طلبی، پیروی از ولی فقیه عادل و مقاومت در مقابل فتنه های درونی و بیرونی شیطان را به مخاطب خود منتقل کنند و در ذهن و روحش نهادینه سازند.
نکته قابل تأمل این است که در سال های پس از دفاع مقدس و گسترش روزافزون فرهنگ رفاه طلب و غرب زده درجامعه، سینمای دفاع مقدس نیز رو به استضعاف رفت. اهمیت سینمای دفاع مقدس زمانی گویاتر شد که مشاهده کردیم، سردمداران مدیریت فرهنگی دولت موسوم به اصلاحات که هم اکنون به دام انگلیس پناه برده اند، تلاش فراوانی برای سرکوب این نوع سینما کردند. یعنی می دانستند فیلم هایی که منتشرشده فرهنگ و ارزش های جهادی درسطح جامعه هستند، مانعی بر سر راه پیشبرد اهداف آنها برای گسترش اباحه گری بود. ناگفته پیداست که یکی از محورهای اصلی جریان های سیاسی منحرف و فاسد، سوق دادن مردم و به خصوص جوانان به سمت غرب زدگی و سطحی گرایی و مصرف زدگی بوده است. با این حال، مردم با هویت و برخوردار از شخصیت انقلابی، نشان داده اند که علاقه ای به همراهی با آنها نداشته و ندارند. تضعیف سینمای دفاع مقدس هم در همین رابطه قابل شناسایی است. یعنی منزوی شدن این فیلم ها، یک اتفاق طبیعی و خود به خودی نبود. این که عده ای می گویند سینمای دفاع مقدس به خاطر عدم استقبال مردم کم رنگ شد کاملا باطل است. به خصوص این که در جدول فیلم های پرفروش و پربیننده سینمای ایران در سال های پس از انقلاب همواره نام فیلم هایی با موضوع دفاع مقدس دیده می شود. واقعیت این است که جریان های فرهنگی، سیاسی و رسانه ای وابسته به سرمایه داری که منافع خود را در گرو غرب زدگی و تقلیل یافتن آرمان گرایی و عدالت خواهی در جامعه می دانسته اند، به صورت برنامه ریزی شده و تعمدی، سعی در به حاشیه راندن سینمای دفاع مقدس داشته و دارند.
متأسفانه در سال های اخیر نیز موج جدیدی در این راستا پدید آمده که در قالب فیلم های به ظاهر جنگی، سعی در تخریب ارزش های انقلابی و دفاع مقدسی دارد. این فیلم ها عمدتاً با ادعای ضدجنگ بودن و نمایش تصویری تیره و تار از فضای جامعه، ایستادگی ملت ایران در مقابل تجاوز بیگانگان را تحقیر می کنند. نکته تأمل برانگیز و تأسف آور این است که این گونه فیلم ها، در میان آثار جنگی اکران شده در چند سال گذشته، اکثریت را تشکیل می دهند.
خواسته یا ناخواسته، آگاهانه یا ناآگاهانه، سازندگان این نوع فیلم ها در مسیر تقدس زدایی از مقاومت و نبرد مقدس مردم ایران در جنگ تحمیلی هشت ساله قرار گرفته اند. آن هم درست در شرایطی که دشمنان ایران و اسلام در آن سوی مرزها، هجوم خود به مرزهای عقیدتی و فرهنگی جامعه ما را به اوج خود رسانده اند. فیلم های سیاه جنگی که با تقلید کورکورانه و جاهلانه از روی فیلم های ضدجنگ غربی ساخته شده و می شوند، به نوعی نقش مکمل برنامه های شبکه های ماهواره ای ضدایرانی را برای ارزش زدایی از دفاع مقدس بازی می کنند. زیرا یکی از ترفندهای ثابت و مکارانه این شبکه ها این است که هر سال به مناسبت هفته دفاع مقدس برنامه هایی شبهه افکن و مخرب را درباره این بخش از تاریخ پرافتخار ایران نمایش می دهند. حتی در برخی از این برنامه ها، کشور ما به عنوان آغازگر و مسئول اصلی جنگ هشت ساله معرفی می شود!
نگاه باب شده در سینمای جنگی امروز ایران یک انحراف بزرگ است که عدم ترمیم آن لطمات فراوانی را در پی خواهد داشت. این انحراف از آنجا ناشی می شود که اساساً کشور ما در آن جنگ در مقام مدافع و مقاوم بود. هم از این رو ارائه نگاه ضدجنگ به مقاومت، نوعی نقض غرض محسوب می شود. چنین فیلم هایی را نمی توان ضدجنگ دانست، بلکه این آثار ضدمقاومت هستند. یعنی پایداری ملت ایران در جنگ را مخدوش می کنند، نه خود جنگ را.
این یک جفای بزرگ به یکی از طلایی ترین نقاط تاریخ سرزمین مان است. مقابله پیروزمندانه با حمله رژیم بعث عراق به ایران و حمایت ده ها کشور از صدام برای سرنگون کردن جمهوری اسلامی و تصرف ایران یک افتخار بزرگ است. نمی توان با سهل انگاری در برابر ریاکاری عده ای، بیش از این اجازه تخریب دفاع مقدس را در برخی از فیلم های جنگی داد.
بنابراین به موازات حمایت از تولید فیلم های دفاع مقدسی به عنوان یک ضرورت اجتناب ناپذیر فرهنگی، باید در مقابل فیلم های ضدمقاومت هم ایستاد و مانع از گسترش یافتن چنین آثاری شد.

سينماي دفاع مقدس

"هنر دفاع مقدس دیگر مخاطب ندارد"...، "دوره این سینما گذشته است"...، "سینمای دفاع مقدس مرده" ، "به زور که نمی‌توان مردم را برای دیدن توپ و تانک به سینما کشاند"... ، گزیده‌ای از سخنان برخی افراد طی سالهای گذشته بوده هر وقت که سخن از هنر و به طور اخص سینمای دفاع مقدس و لزوم توجه بیشتر به این ژانر به میان آمده است , فریاد زده‌اند. نیاز به نام بردن از گویندگان این جملات نیست که اصلا روی سخن با افراد نیست . روی سخن با تفکری است که هر پدیده و موقعیتی را مطلق می‌بیند که شاید اگر با اندکی تامل به حافظه تاریخی این سرزمین رجوع می‌‌کرد با احتیاط بیشتری به قضاوت این "میراث" و مسایل پیرامونی هر آنچه به عنوان میراث و گنجینه‌های یک ملت به شمار می‌رود خاصه "میراث وطن‌خواهی" در این سرزمین می‌‌پرداخت.
از سویی ، فعالیت فرهنگی و هنری در عرصه دفاع مقدس نیز همچون هر پدیده و مساله دیگری همواره با نوسان‌هایی همراه بوده و خواهد بود. در مقاطعی نیز همچون هر موضوع و حوزه دیگری دچار رکود و احیا می‌شویم و این رکود همچون خزانی است که به طور حتم بهار دیگری را پس از خود خواهد دید . چنانچه در دو سه سال گذشته شاهد احیای مجدد این ژانر وساخت و اکران  آثار پر مخاطبی در این حوزه  بودیم . اما این هم پایان راه نیست . بدانیم و بپذیریم که باز هم رکود خواهیم دید و باز هم احیا و پاییز و زمستان و بهار و تابستان‌های بسیار دیگری در راه هستند . زیبایی و طراوت این روند نیز در همین تغییرات و نوسانات است اما دیگر بی‌انصافی است که پاییز و زمستان را "پایان" بنمایانیم !
از خاطر نبرده‌ایم و نمی‌توان هم از خاطرات ربود عناوین پرمخاطب‌ترین فیلمهای سه دهه  گذشته  را . عقابها ، کانی‌مانگا، افق، آژانس شیشه‌ای،دوئل، از کرخه تا راین، اخراجی‌ها، فرزند خاک، روز سوم و ...  فارغ از اینکه تا چه اندازه با این آثار موافق یا مخالف بوده‌ایم ، به هر حال در حوزه سینمای دفاع مقدس جای می‌گیرند . پس باز هم بی‌انصافی است که سلیقه و حدس و گمان خود را بر عهده مردم بیاندازیم و از زبان مردم به پایان این سینما برسیم. چرا که مردم همواره در صحنه پاسداشت این عرصه بوده‌اند و اینکه در آینده نیز چگونه باشند ، باز هم  خودشان خواهند بود و هیچگاه به خاطر ذهنیات و نوشته‌های من و دیگران از آمدن بازنمانده‌اند .
اما "رکود" نیز خود به دلایلی  ایجاد  می‌شود که باز هم به معنی عدم استقبال مخاطب و خسته شدن مردم از این ژانر  نیست بلکه به این خاطر است که که ارایه اثر جذاب و تصویری درست در این حوزه ملزوماتی می‌خواهد و در این بین نیز اغلب در شعار همراهی و حمایت همگی همراهند، اما در عمل ...?! .  همچنین فعالیت‌ها و اجراهای هنری ما اکنون به مناسبت‌های خاص نظیر سوم خرداد و هفته دفاع مقدس خلاصه شده است در صورتیکه اگر بخواهیم فرهنگ دفاع مقدس همیشه در جامعه جاری باشد باید در تمام سال شاهد فعالیت در این حوزه باشیم. عادت کرده‌ایم که هر سال تنها موقع جشنواره‌ها کارهایی انجام شود و بعد کار تعطیل  تا این که سال بعد دوباره می‌گویند کارهای تازه‌ای در راه است . به این ترتیب خیل عظیمی از وقت و هزینه صرف شده برای خلق آثار هنری دفاع مقدس در جشنواره‌ها دفن می‌شوند . همان طور که در جشنواره تئاتر دفاع مقدس تعداد بسیار اندک بود و این همه تلاش به هدر می‌رود . در حوزه سینما نیز که به هر حال وضع کمی فرق می‌کند و موضوع اصلا نبود تماشاگر نیست، بلکه مسئله به نبود امکانات و بودجه برای ساخت آثار جذاب مربوط می‌شود. برای ساخت یک فیلم در عرصه دفاع مقدس _چه مربوط به سالهای جنگ تحمیلی و چه سالهای قبل و بعد از آن - هزینه زیادی برای کار در خور شان آن لازم است و به همین علت بخش خصوصی به تنهایی نمی‌تواند وارد این عرصه شود. حتی برخی نهادها هم در مقابل امکاناتی که می‌دهد، مثل لباس، گلوله و فضا و... کرایه می‌گیرند. تهیه‌کنندگان هم  برای کم هزینه شدن فیلم شان، به قولی از اساس "خاکریز" را حذف می‌کنند و به سراغ عرصه‌های دیگری می‌روند. در حالی که همواره نتیجه کار در عرصه دفاع مقدس مورد توجه مردم بوده است و اغلب آثار سینمای دفاع مقدس، در تمام ادوار موفق و پرفروش از آب درآمده است.
سالها از آغاز 8 سال دفاع مقدس می‌گذرد، اما به اعتقاد بسیاری، هنوز بازتاب مناسب و ایدآل برکات و خاطرات این دوره مهم از تاریخ ایران اسلامی در محصولات فرهنگی- هنری آنچنان که باید دیده نمی‌شود . این بازتاب، اگرچه در عرصه‌های گوناگون به ویژه ادبیات، سینما و تئاتر به پیدایش گونه‌های نوینی منجر شده است، اما به‌نظر می‌رسد همچنان از سطح انتظار جامعه فرهنگی کشور و نیز مسئولان فاصله دارد. با این حال چشم انداز آینده حرکت در فرهنگ و هنر دفاع مقدس، همچنان روشن و امیدوار‌کننده است. ما کوهی از خاطرات دفاع مقدس داریم و انبوهی از شخصیت‌های بی‌نظیر که هنوز درباره شان کاری نشده است. همین حالا می‌توان بسیار نام را مطرح کرد که دستمایه‌های خوبی برای سریال، نمایش نامه، فیلم و... هستند. همچنین مسایل پیرامونی و در حقیقت پشت صحنه جنگ تحمیلی و گردانندگان آن که رهبر معظم انقلاب در دیدار تاریخ ساز سال 85 با سینماگران به آن اشاره داشتند مغفول مانده است و این وظیفه ، مختص نسل خاصی نیست . این رسالت تمامی نسلهای اول و دوم و سوم و ... است و البته دور از ذهن نیز نخواهد بود اگر بگوییم نسل بعدی حتی بیش از خودمان به سراغ میراث دفاع مقدس خواهد رفت و برکات پرشمار آن را در  ایران فردا جاری خواهد ساخت.

کتاب جامعه‌شناسی سینمای جنگ و دفاع‌مقدس

کتاب جامعه‌شناسی سینمای جنگ و دفاع‌مقدس، تألیف دکتر سعید معدنی به همت انتشارات بهمن برنا در هزار نسخه و با قیمت4200 منتشر شده است.

 کتاب حاضر از 2بخش و 4مقاله تشکیل شده است، بخش نخست شامل 2مقاله می‌شود که به فیلم‌های سینمای جنگ پرداخته و بخش دوم حاوی 2مقاله است که به فیلم‌های مستند جنگی می‌پردازد. عنوان مقاله اول بررسی تأثیر تحولات اجتماعی بر ساختار روایی سینمای جنگ در ایران (1380-1360ه‍ . ش) است. مقاله دوم مروری کوتاه بر بازآفرینی جنگ و مقاومت شهری در آثار سینمایی احمدرضا درویش، نام دارد. عنوان مقاله سوم خرمشهر به روایت فیلم‌های مستند جنگی است. مقاله چهارم تحت عنوان نقش جهاد سازندگی در تولید فیلم‌های مستند جنگی است. نکته آخر که می‌بایست در معرفی این کتاب به آن اشاره شود، این است که چون نگارنده قصد نداشته در اصالت مقاله‌ها که در زمان‌ها و با اهداف مختلف نوشته شده‌اند تغییری ایجاد کند، لذا زبان نگارش هر مقاله مختص همان مقاله است و زبان نوع فیلم مربوط به همان دوره است.